Diagnoses stellen.........Helpt dat?

Arjan Videler, hoogleraar ouderen en psychotherapie, is hier duidelijk over in zijn oratie, die hij in maart 2025 uitgesproken heeft: Ja! Het is een aanrader om zijn hele oratie te lezen want deze geeft een prachtig overzicht van de stand van zaken wat betreft onderzoek naar psychotherapie bij ouderen. We lichten hieronder alvast wat punten eruit rondom het gebruik van diagnoses.

Videler benoemt dat we in ons vakgebied nog veel niet weten. We werken vanuit hypothesen en proberen zo bij te dragen aan het verbeteren van functioneren en kwaliteit van leven van ouderen en hun systeem. Door ‘ageisme’ (stereotype opvattingen en vooroordelen over het ouder worden) worden klachten bij ouderen vaak niet onderkent of herkent. Hulpverleners en ouderen zelf zien het als passend bij de leeftijd, waardoor advisering en behandeling uitblijft. Videler is daarom geen voorstander van het afschaffen van de geldende diagnostische criteria voordat we een beter alternatief hebben.

De diagnostische criteria die we in de zorg gebruiken, zijn ontoereikend en kennen flinke beperkingen, zegt Videler. ‘Psychisch lijden hoort bij het leven en wordt deels existentieel bepaald’. Existentiële thema’s spelen in psychotherapie bij ouderen altijd een rol. En dat vraagt in therapie om het (her)vinden van veerkracht, zingeving en kwaliteit van leven. Diagnoses helpen ordenen, maar bieden geen verklaring. Ze zijn bedoeld als gemeenschappelijke taal die helpt bij het doen van wetenschappelijk onderzoek. Het is goed mogelijk dat we in de toekomst overstappen op een ander, dimensionaal diagnostisch model waarin gekeken wordt naar onderliggende transdiagnostische factoren. Maar overstappen is pas verantwoord als onderzoek heeft laten zien dat dit beter past en geaccepteerd wordt.

Videler benadrukt dat een diagnose geen etiket is, maar een narratief dat perspectief biedt. Hij zegt: ‘Goede diagnostiek is met name bij ouderen bij uitstek een middel om het persoonlijke (levens)verhaal te herschrijven, zodat men zich gehoord en gezien voelt en zichzelf beter begrijpt. Een goede diagnose is een kloppend verhaal dat perspectief biedt op vermindering van klachten, vergroten van kwaliteit van leven en verlichting van lijden, de drie dimensies die vooralsnog bepalen of er gesproken kan worden van een psychische stoornis’. Ook benadrukt hij de meerwaarde die een passende diagnose kan hebben voor het (zorg)systeem; meer begrip bij een dochter of handvatten voor een verzorgend team in het verpleeghuis.

Toch is er ook een kanttekening te maken. In het rapport ‘Iedereen bijna ziek’ van de Raad voor de Volksgezondheid en Samenleving (2025) wordt aandacht gevraagd voor de ontwikkeling dat er steeds meer, vroeger en laagdrempeliger diagnoses worden gesteld (zowel somatisch als mentaal). De auteurs wijzen op de geobserveerde trend van het verruimen van de criteria voor bijvoorbeeld ADHD of autisme waardoor het aantal mensen dat een diagnose krijgt, terwijl het om milde klachten gaat, toeneemt. Ook wordt stilgestaan bij de maatschappelijke trend ‘reïficatie’; namelijk ‘de neiging om definities te zien als dingen die gevoelens en gedrag veroorzaken’. Dus een diagnose als verklaring zien voor de problemen die iemand ervaart, in plaats van als een beschrijving van iemands problemen. Bijvoorbeeld: ik kan mij niet goed concentreren, want ik heb ADHD. Wat, zoals hierboven ook al besproken is, niet het geval is; een diagnose is slechts een verzameling van symptomen die we een naam gegeven hebben en zegt niks over een eventuele oorzaak. 

In het rapport van de Raad voor de Volksgezondheid en Samenleving wordt aangegeven dat diagnostiek voordelen kan hebben, zoals vroege opsporing en gezondheidswinst. Echter zijn er ook nadelen, zoals psychosociale schade, overdiagnostiek en overbehandeling van vooral milde klachten, verdrukking van zorg voor mensen met ernstige(re) problematiek, extra druk op het zorgsysteem en bijkomende kosten. Deze nadelen worden structureel onderbelicht. Factoren die bijdragen aan de groeiende behoefte aan diagnostiek zijn o.a. de sterke focus op gezondheid, de risicomijdende maatschappij, de hoge verwachtingen van technologie en gezondheidszorg en de emancipatie van cliënten. Maar ook belangenorganisaties, medisch/farmaceutische industrie, wetenschap, zorgverleners en prikkels in het zorgsysteem spelen hierbij een rol volgens het rapport. Dit wordt niet altijd door genoemde partijen herkend, blijkt uit de reacties op het rapport.

Het rapport pleit ervoor om oog te hebben voor zowel de voor- als de nadelen van screening en diagnostiek; ook tijdens richtlijnontwikkeling. Ons meer te richten op het voorkomen van ziekte. En in de praktijk terughoudend te zijn met diagnostiek en het stellen van diagnoses. Er wordt geadviseerd om bij milde (mentale) klachten te kiezen voor watchfull waiting. Waarbij het niet de bedoeling is om de klachten van mensen niet serieus te nemen. Een bredere blik en ander taalgebruik kunnen mogelijk helpen om mensen toch erkenning en hulp te geven en tegelijkertijd de nadelige effecten van diagnostiek te voorkomen.

Tja... wat moeten we nu met deze schijnbaar tegenstrijdige informatie? Toch bij onze oudere cliënten nog op zoek naar stoornissen of meer werken met een transdiagnostische bril op? De oratie en het rapport bieden allebei een waardevol perspectief op het nut van diagnostiek en diagnoses en laten zien dat het niet zwart-wit is. Samenvattend: 

• Neem de mentale klachten van mensen serieus.
• Wees je er bij ouderen van bewust dat we als hulpverleners geneigd zijn om, als gevolg van ageisme, mentale klachten niet te herkennen of te zien als passend bij de leeftijd. En daardoor geen of onvoldoende hulp te bieden.
• Blijf zorgvuldig omgaan met diagnostiek en diagnoses en wees je bewust van mogelijke nadelige gevolgen.
• In sommige situaties is andere ondersteuning passender dan een diagnose. Een narratief van waaruit de cliënt en/of het (zorg)systeem gedrag en klachten beter kan begrijpen, hoeft niet perse een diagnose te bevatten.
• Als een diagnose bij kan dragen aan het herschrijven van iemand zijn levensverhaal, verlichting van klachten en meer kwaliteit van leven kan geven, dan lijkt het wel degelijk zinvolle en passende zorg.

Het blijft dus belangrijk om jezelf af te vragen waarom je een diagnose stelt en of en hoe de cliënt daarmee geholpen is.

Bronnen:

Videler, A 2025, Psychotherapie bij ouderen: Hadden we het maar eerder gedaan. Tilburg University, Tilburg.

Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (2025). Iedereen bijna ziek. Over de keerzijden van de diagnose-expansie