Terugblik symposium Oud zeer, nieuw zicht

Na ruim 40 jaren in de ouderenzorg is het fascinerend om zelf geleidelijk aan tot de ouderen te gaan behoren en de transities die daarbij komen kijken te ervaren. Vanuit de ouderenpsychologie zijn we inmiddels allen doordrongen van het belang van ‘finishing well’, of - zoals onze Vlaamse collega Luc van de Ven het omschrijft - ‘op een fatsoenlijke manier het podium verlaten’. Dat concept lijkt me niet alleen toepassing op het levenseinde, maar ook op het einde van een loopbaan. Hoe mooi was het dan ook om afscheid te nemen met een symposium over psychotrauma bij ouderen, een thema dat mij aan het hart gaat. Weliswaar is er de laatste jaren al veel aandacht voor psychotrauma, maar toch was er alle reden om voor dit thema te kiezen. Juist op hoge leeftijd kan ‘oud zeer’ immers in alle hevigheid naar boven komen en kunnen mensen nog in hun oude pijn worden geraakt. Bovendien gaan de ontwikkelingen in wetenschappelijk onderzoek en in de klinische praktijk rond dit thema momenteel razendsnel, te snel bijna om bij te benen.  

In dit middagsymposium belichtten een drietal sprekers de nieuwste wetenschappelijke inzichten aan de hand van illustraties uit de praktijk. Ik verzorgde zelf de eerste presentatie, getiteld ‘PTSS, je ziet het pas als je er oog voor hebt’. Herkenning van PTSS is altijd lastig, maar bij ouderen zijn er nog bijkomende factoren die herkenning extra bemoeilijken. Zelfs goed opgeleide psychologen die gewend zijn aan werken met ouderen herkennen PTSS-verschijnselen pas als ze er een scherp oog voor hebben.  Een belangrijke factor is dat ouderen er meestal over zwijgen. Dat komt vaak voort uit vermijdingsgedrag, angst of schaamte. Of doordat PTSS-verschijnselen al zo lang bestaan dat men ze als een onlosmakelijk onderdeel van zichzelf is gaan zien. Ook kan men denken dat er toch niets aan te doen is, dus waarom zou je er dan iets over zeggen? Een van de aantrekkelijk kanten van werken in de verpleeghuiszorg is dat er weinig drempels zijn om als psycholoog in contact te komen met ouderen die uit zichzelf niet snel met hun klachten naar een psycholoog zouden zijn gestapt. En dat je tijd hebt om contact te maken en het vertrouwen op te bouwen dat nodig is om over diep ingrijpende gebeurtenissen te kunnen praten.

Het belang van herkenning van PTSS-klachten werd extra duidelijk in de presentatie van Ellen Gielkens over traumabehandeling en traumasensitieve zorg. Zij is als gezondheidszorgpsycholoog werkzaam bij Mondriaan, topklinisch centrum voor ouderen met persoonlijkheidsstoornissen en psychotrauma in Heerlen/Maastricht, en is verbonden aan de Vrije Universiteit Brussel binnen de vakgroep Persoonlijkheid en Psychopathologie. Zij heeft zich jarenlang vastgebeten in onderzoek naar de toepasbaarheid en effectiviteit van EMDR bij ouderen met (complexe) PTSS en multi-problematiek, in 2023 uitmondend in haar dissertatie. Haar bijdrage aan dit symposium focuste op wetenschappelijke bevindingen over verschillende vormen van traumabehandeling bij ouderen en op de onderzoeken die momenteel gaande zijn. Het ziet er naar uit dat niet alleen EMDR toepasbaar en effectief is, maar ook andere psychologische traumabehandelvormen zoals Narratieve Exposure Therapie (NET) en Prolonged Exposure. Leeftijd, grote symptoomernst, jeugdtrauma en comorbiditeit vormen doorgaans geen contra-indicatie voor traumabehandeling. Ook positief is dat de effecten van intensieve traumabehandeling bij ouderen niet onderdoen voor die bij jongere volwassenen. Het wachten is nog even op de uitkomsten van diverse onderzoeken die momenteel in Nederland lopen naar de mogelijkheden en de benodigde aanpassingen in de behandeling van PTSS bij mensen met gevorderde dementie. Wat in ieder geval altijd mogelijk is, ongeacht de voorgeschiedenis en beperkingen van de cliënt, is traumasensitieve zorg. Aan de hand van een indrukwekkende casus zagen we hoe traumasensitieve zorg in de praktijk vorm kan krijgen, ook bij uiterst complexe problematiek. Dit is topklinische psychologie in alle stappen van het proces; de casusconceptualisatie waarbij verbanden werden gevonden tussen het huidige gedrag en traumatische gebeurtenissen uit het verleden, het achterhalen en ondersteunen van eerder werkzame copingstrategieën, het identificeren en wegnemen of verzachten van triggers die verhoogde stress oproepen, het onderzoeken hoe het gevoel van veiligheid, geborgenheid en controle continu kan worden versterkt, en het verkennen onder welke voorwaarden traumabehandeling wellicht toch nog mogelijk is.

Leon Botter, de derde en laatste spreker, presenteerde eveneens een casus die indruk maakte. Hij is gezondheidszorgpsycholoog bij Atlant, Doelgroep Expertisecentrum (DEC) Gerontopsychiatrie+, en als promovendus verbonden aan het Universitair Medisch Centrum Groningen. Voor het recent verschenen boek ‘Schematherapie bij ouderen met persoonlijkheidsproblematiek’ schreef hij met twee collega’s een zeer wetenswaardig hoofdstuk over schematherapie in het verpleeghuis. Zijn bijdrage aan het symposium had als titel ‘Wanneer oud zeer wordt wie je bent’. Hij besprak op welke wijze we complex gedrag in de ouderenzorg vaak beter kunnen begrijpen vanuit oud zeer in de levensloop en de persoonlijkheidsontwikkeling, en welke behandelmogelijkheden vanuit die optiek mogelijk zijn. ‘Oud zeer’ hoeft immers niet alleen te gaan over de wonden die zijn ontstaan door het meemaken van schokkende ervaringen. Het kan ook gaan over de sporen die getrokken zijn door het ontbreken van essentiële elementen voor een gezonde ontwikkeling, zoals emotionele steun en verbinding, autonomie, realistische grenzen, veiligheid en rechtvaardigheid. Bij ongunstige omstandigheden in de kindertijd - verwaarlozing, overdreven bezorgdheid, gebrek aan grenzen, misbruik of een anderszins disfunctionele opvoeding - worden deze emotionele basisbehoeften onvoldoende vervuld. Dan kunnen vroege maladaptieve schema’s ontstaan; latent aanwezige, disfunctionele, diepgewortelde patronen van denken, doen en voelen. In de jeugd zijn deze schema’s functioneel in de omgang met negatieve invloeden, maar als volwassene of oudere kunnen ze in de weg staan. Hoe meer iemand tekort is gekomen in een bepaalde behoefte, hoe hardnekkiger de schema’s aanwezig zullen zijn. Deze schema’s worden tegenwoordig als een belangrijk onderliggend mechanisme gezien van persoonlijkheidsproblematiek. Inmiddels is aangetoond dat er veel persoonlijkheidspathologie speelt bij verpleeghuisbewoners. In deze presentatie zagen we dat het in de verpleeghuissetting heel goed mogelijk is om persoonlijkheidsproblematiek te onderzoeken en behandelen. Met de cliënt zelf als het kan, maar ook mediatief, in nauwe samenwerking met het zorgteam. Voor de effectiviteit van schematherapie bij ouderen bestaat inmiddels stevige evidentie. Maar ook veelbelovend is het ComBI-model (Cognitive Model for Behavioral Interventions) van Ekiz e.a. (2020), een mediatieve behandelmethode die het klassieke ABC-model voor gedragsproblematiek combineert met veronderstelde kernbehoeften op basis van een DSM-classificatie van persoonlijkheid.

In deze middag zagen we hoe ‘oud zeer’ op allerlei manieren op oudere leeftijd enorme invloed kan hebben op welbevinden, gezondheid en relaties. Soms zijn er trauma’s als open wonden, die weer gevoeld worden omdat de bescherming wegvalt. Ook kunnen oude overlevingspatronen uit jongere jaren weer de kop op steken. Het is spectaculair hoe we vanuit de psychologie steeds meer inzicht in deze mechanismes krijgen. En hoe onze psychologische gereedschapskist gevuld raakt met effectieve behandelmethodes, ook voor de meest kwetsbare ouderen.  

Bij de afsluiting van het symposium had mijn intervisiegroep - Saskia Teunisse, Marion Klaver en Maritza Allewijn - een grote verrassing in petto: de presentatie van het boek ‘Oud zeer, nieuw zicht’. Maar liefst 31 collega’s schreven eraan mee, volstrekt achter mijn rug om. Allen collega’s die hun sporen in het werkveld ruimschoots hebben verdiend. Zij beschreven elk één cliënt die te kampen had met oud zeer, die ene cliënt uit hun praktijk die een onuitwisbare indruk op hen had gemaakt. Deze unieke verzameling verhalen geeft een prachtige inkijk in ons vak, en in wat zich afspeelt tussen psychologen, cliënten en hun omgeving. Het belicht de thema’s die aan de orde komen, de behandeltechnieken die we inzetten, maar vooral de diepgang en intimiteit in het contact. Velen benadrukken ook de wederkerigheid in de relatie, het gezamenlijk verder komen, het leren van elkaar en de emotionele verbinding die ontstaat. Dit boek is direct al een collectorsitem, want het is een eenmalige druk, enkel en alleen voor de deelnemers aan het symposium.   

Deze dag heeft mij met nog meer trots vervuld over ons vak en onze beroepsgroep. Mooier had ik me mijn pensionering niet kunnen wensen. Met een zaal vol dierbare collega’s die eenzelfde passie delen voor het werken met ouderen en voor de ouderenpsychologie. Toen ik in 1985 mijn eerste stappen zette in de verpleeghuiszorg wisten we nog niet veel en waren we nog met weinig. En kijk eens waar we nu staan. Ik kan met een gerust hart een stap terug doen.

Literatuur:

Allewijn M., Klaver M. & Teunisse S. (red.) (2026). Oud zeer, nieuw zicht. Probook, Utrecht.

Botter L., Videler A. & van Alphen B. (2025). Schematherapie in het verpleeghuis. Hoofdstuk 7 in: Videler A., de Hertog A.., Turksma K. & van Alphen B.(red.) Schematherapie bij ouderen met persoonlijkheidsproblematiek. BSL Media & Learning, Houten.

Ekiz E., e.a. (2020). Mediatieve behandeling bij mensen met zowel neurocognitieve stoornissen als persoonlijkheidsproblematiek, Tijdschrift voor Gerontologie en Geriatrie, 51(2), 1-10.

Gielkens E. (2023). An eye for lifetime hidden appearances. Eye movement desensitization and reprocessing for posttraumatic stress disorders and comorbidity in older adults. Proefschrift, Vrije Universiteit Brussel.

Het boek ‘Oud zeer, nieuw zicht’ is mede mogelijk gemaakt door een financiële bijdrage van de PgD. Wij hebben een beperkt aantal exemplaren in bezit, die we kunnen uitlenen. Belangstelling? Vraag ernaar op een PgD-studiemiddag.